“जाति प्रथा र राजनीति”

६ बैशाख १५:४५

यो लेखोटको सुरुमा नै मैले जानकारी दिऊँ- म जाति प्रथा व्यवहारमै मान्दिनँ । मसँग काम गर्नु भएका, नेपालको संविधानले “दलित” नाम दिएका व्यक्तिहरु जो मेरो घरमा आउनु भएको छ, बस्नु भएको छ र मेरो घरको भान्सामा मसँग उही टेबुलमा खानु भएको छ वहाँहरुलाई यो कुरा राम्ररी थाहा छ ।

अहिले मैले माथि “जाति प्रथा” भन्ने शब्द प्रयोग गरेँ र मैले “जाति प्रथा मान्दिनँ” भनेँ । यो भनेको के हो ? सजिलरी भन्दा मैले कथित जातीय छुवाछुत प्रथालाई न घरबाहिर न त घरभित्र नै मान्छु भनेको हुँ । तर मैले यसो भन्दैमा हाम्रो समाजमा जाति प्रथा नभएको होइन । समाजमा जातीय छुवाछुतको चलन बाक्लै छ ।

जाति प्रथाको कुरा गर्दा धेरैले यसलाई धर्मसँग जोडेको पाइन्छ । धर्मलाई आधार बनाएर यसमाथि राजनीति गरिएको र राजनीतिक लाभ लिने शासकहरुले कसरी जातिप्रथालाई स्थापित गरे भन्ने बारे खासै चर्चा भएको पाइँदैन। आज मलाई यसै बारे कुरा गर्न मन लाग्यो । किन कुरा गर्न लाग्यो ? यसको कारण छ ।

भर्खरैको कुरो हो । मसँग काम गर्ने एक जना युरोपेली व्यक्तिले मलाई फलानो थर दलित हो कि होइन, फलानो त दलित रहेछ नि हगि जस्ता प्रश्न सोध्यो । उसको पछिल्लो प्रश्नमा उसको बुझाइ सरासर गलत थियो । अर्थात् उसले जसलाई दलित भनेको थियो ऊ नेपाल सरकारले गरेको दलितको परिभाषा अनुसार पनि ऊ दलित थिएन । उसले कुनै पश्चिमाले लेखेको पुस्तक र यस्तै अन्य लेखहरुलाई आधार मानेर भनेको थियो ।

यो परिघटनाले मलाई नराम्ररी झस्कायो । अहिले यस्तै पश्चिमीहरुले लेखेका पुस्तक पढेर र वा कुनै अध्ययन नै नगरिकनर गहिरा सोध बिनाका बतासे अखबारीय ज्ञानको भरमा हाम्रो नेपाली समाजमै पनि जाति बारे गलत ज्ञान स्थापित भैरहेको छ । अनि दुनियाँमा अर्को भ्रम पनि छ- त्यो के भने यस्तो सामाजिक संरचना वा व्यवस्था अन्यत्र कतै नभएर हिन्दु समाजमा मात्र छ भन्ने परेको छ । वास्तवमा यस्तै प्रथा क्रिश्चियन समाजमा पनि थियो ।

उनीहरूको समाजमा यो संरचना उहिल्यै हटेर गएकोले अहिलेकालाई इतिहासमा पढिने विषय भएको छ र इतिहास नपढ्ने पश्चिमीहरुले पनि चाल पाएका हुँदैनन् । उदाहरणको लागि जुन युरोपेलीले मलाई त्यो प्रश्न ग-यो उसैलाई आफ्नो मुलुकमा सयौँ वर्ष अघि त्यस्तै कठोर निकृष्ट व्यवस्था भएको मसँग भएको कुराकानीको सिलसिलामा चाल पाएर ऊ आफैँले थप अध्ययन गरेर पुष्टि भएपछि मलाई इमेल लेखेर धन्यवाद दियो ।

अब म विषयमा प्रवेश गरूँ । र मैले यसो गर्दा यस विषयलाई सिद्धान्त र धर्म शास्त्रका अमूर्त कुरा गरेरभन्दा पनि व्यावहारिक पाटोबाट मलाई लागेका कुरा राख्न चाहन्छु । नेपाल र भारतमा अहिले जातीय व्यवस्था भनेर बुझिने जुन व्यवस्था छ, वास्तवमा इतिहासमा त्यो हिन्दु “वर्ण व्यवस्था” थियो । हिन्दु वर्ण व्यवस्थामा हिन्दु समाजलाई व्यवसाय अनुसार कडा रूपमा स्तरीकृत र व्यवस्थित गरिएको थियो । युरोपेली/पश्चिमी संसारलाई यो प्रणाली बुझाउन उनीहरुको मध्य युगमा स्थापित ईसाई युरोपको “इस्टेट व्यवस्था”सँग तुलना गर्न सकिन्छ ।

हिन्दू “वर्ण व्यवस्था” भनेको समाजलाई ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शुद्र समुहमा बाँडेर बनाइएको चार-स्तरको प्रणाली थियो भने यस्तै गरेर क्रिश्चियन युरोपेली समाजमा ‘कुलीन’, ‘पादरी’ र ‘आमजन’ समुहमा बाँडेर बनाइएको तीन-स्तरको “इस्टेट व्यवस्था” थियो । यी फरक फरक स्तरका समुहहरुले फरक फरक तर निश्चित पेसा गर्दथे । कुलीनले शासन गर्दथे, पादरीले चर्च सम्हाल्थे, आमजनले खेतीपाती, व्यवसाय र अन्य सेवाका कामकाज गर्दथे । र यता हिन्दु समाज र उता क्रिश्चियन समाज दुवैतिर एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा पितृवंशीय रेखाबाट उही पेसालाई कुशलतापूर्वक कायम गरेर सारिन्थ्यो । अर्थात् ब्राह्मणको छोरा ब्राह्मण, क्षेत्रीको छोरो क्षेत्री यस्तै यस्तै र उता कुलीनको छोरो कुलीन, पादरीको छोरो पादरी र आमजनको छोरो आमजन ।

ब्राह्मणहरू सामाजिक तहको शीर्ष स्थानमा थिए। तिनीहरूको पेसा भनेको पुरोहित, शिक्षक वा राजा/शासकहरूको सल्लाहकार बन्नु हुन्थ्यो । यो ब्राह्मण तहसँग उताका मध्य युगिन क्रिश्चियन युरोपका पादरीलाई तुलना गर्न सकिन्छ । क्षेत्रीहरू राजा/शासक/सैनिक हुन्थे । मध्य युगिन युरोपका कुलीन वर्गलाई क्षेत्रीसँग तुलना गर्न मिल्छ । वैश्यहरू किसान, व्यापारी र व्यापारी थिए। शुद्रहरू कडा परिश्रम गर्ने कामदारहरू थिए। युरोपका ‘लेबोरेटोरिस’ वा श्रमिक वर्ग शुद्रसँग तुलनायोग्य थिए ।

हिन्दु समाजको वर्ण व्यवस्था अनुसार हिन्दु समाजमा बस्ने हिन्दु बाहेक अन्य कुनै पनि व्यक्तिलाई “जातिविहीन” मानिन्थ्यो । यसको मतलब माथिको चार-स्तरीय श्रेणीमा उनीहरुको कुनै स्थान थिएन । उनीहरूलाई ‘म्लेछ’ भनिन्थ्यो। उदाहरणका लागि त्यो संरचनामा मुस्लिम वा ईसाई जातविहीन वा म्लेछ थिए। सामाजिक श्रेणीका हिसाबले “म्लेछ” शूद्रभन्दा तल थियो। उता मध्य युगिन युरोपमा “जमिन नभएका गरिबहरू” लाई यताको म्लेच्छसँग तुलना गर्न सकिन्छ । “जमिन नभएका गरिब”लाई युरोपमा ईस्टेट बाहिर राखिएको थियो र उनीहरूलाई कुनै राजनीतिक/सामाजिक अधिकार दिइएको थिएन ।

यसरी वर्ण व्यवस्था हिन्दुहरुको समाजमा जातभन्दा पनि पेशामा आधारित भएर सयौँ वर्षसम्म चलिरहेको थियो ।

जब अंग्रेजहरू हिन्दुस्थानमा आए उनीहरुले हिन्दुस्थानमाथि शासन गर्न हिन्दुस्थानका धर्म, संस्कृति, समाज आदिको अध्ययन गर्न थाले । यथास्थितिमा अंग्रेजहरु जो ‘म्लेच्छ’ मानिन्थे तिनीहरुले हिन्दु समाजमा शासक बनेर लामो समयसम्म रजगज गर्न सम्भव देखेनन् । ब्रिटिशहरुको उपनिवेशवादी रणनीति “फुटाऊ र राज गर” थियो । त्यसकारण उनीहरुले ‘वर्ण व्यवस्था’लाई ‘जाति व्यवस्था’को रुपमा प्रस्तुत गरेर पुस्तक लेखाए, ‘नयाँ ज्ञान’ प्रचार गरे । जस्तै मनुस्मृतिलाई आफ्नो स्वार्थ अनुकुल अनुवाद गराए, लेखाए । जाति व्यवस्थाको सुरुआत गरिदिएपछि संगठित हिन्दु समाज विस्तारै विभाजित भयो । समाजमा छुवाछुत,विभेद र दमन तीव्र भयो । समाज टुक्रियो । यसरी अंग्रेजहरुले राजनीतिक स्वार्थमा वर्ण व्यवस्थालाई जाति व्यवस्थामा परिणत गरे।

अहिलेलाई म भारतको सन्दर्भ यहीं छोड्छु । र नेपालतिर लाग्दछु ।

हिन्दुस्थानमा अंग्रेजले शासन गरिरहेकै बेला नेपालमा जहानियाँ राणा शासन थियो । राणाहरुले नेपाली जनता माथि शासन गर्न अंग्रेजबाट सिकिरहेका थिए । प्रधानमन्त्री जङ्गवहादुर राणा बेलायती शासकको औपनिवेशिक सिद्धान्त: “फुटाऊ र राज गर” बाट धेरै प्रभावित थिए। जब प्रधानमन्त्री जङ्गवहादुर राणा बेलायतको भ्रमणबाट फर्के तब उनले सन् १८५४(वि.स. १९१०) मा मुलुकी ऐन जारी गरे । जसरी अंग्रेजहरुले भारतमा वर्ण व्यवस्थालाई नयाँ व्याख्या गरेर हिन्दु समाजलाई विभाजन गरे त्यसरी नै जङ्गवहादुरले वर्ण व्यवस्थाको संरचनालाई मनुस्मृति आदिलाई आधार बनाएर नयाँ ढंगले परिभाषित गरे । जङ्गवहादुरको मुख्य उद्देश्य भनेकै परम्परागत नेपाली समाजको वर्ण व्यवस्थालाई जातिको आधारमा विभाजित गरेर समाजलाई टुक्र्याएर कमजोर बनाई शासन गर्नु थियो । अर्को महत्वपूर्ण कुरा उनले शासकवर्गलाई युरोपमा जस्तै पहिलो श्रेणीमा राख्नु थियो । त्यतिबेला सम्मको परम्परागत हिन्दु वर्ण व्यवस्थामा क्षेत्रीहरु ब्राह्मण पछि दोश्रो श्रेणीमा पर्दथे । अनि उनले शासक वर्गले कुनै अपराध गरे दण्ड नलाग्ने वा न्यून सजाय हुने पनि बनाउन चाहन्थे । जङ्गवहादुरको नयाँ जाति व्यवस्थामा पनि चार तहहरू थिए जसमा उनले क्षेत्रीलाई ब्राह्मणसँग राखेर शासक वर्गलाई पहिलो स्थान दिलाएका थिए भने ब्राह्मणलाई पनि सँगै उही श्रेणीमा राखेर ब्राह्मणलाई आफ्नो मुठ्ठीमा लिएका थिए ।

मुलुकी ऐन अनुसार पहिलेको वर्ण व्यवस्थाको ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शुद्रलाई हटाएर नयाँ चार वटा श्रेणी बनाइए: १. तागाधारी, २. मतवाली, ३. पानी नचल्ने तर छोई छिटो हाल्न नपर्ने र ४. पानी नचल्ने र छोई छिटो हाल्नु पर्ने । तागाधारीमा बाहुन र क्षेत्रीलाई राखियो । अर्थात् काँधमा जनै भिर्नेहरु जति यो समुहमा परे । मतवालीमा पहिल्यैदेखि जाँड, रक्सी खाने गरेका र जनै नभिर्नेहरुलाई पारियो । परम्परागत हिसाबले खेती किसानी वा व्यापार भन्दा पनि कडा परिश्रम गरेर जिविका चलाइरहेका समुहलाई फुटाउन पानी नचल्ने तर उनीहरुसँग छोइएपछि शुद्ध हुन नपर्ने र पानी पनि नचल्ने, छोइएपछि शुद्ध हुन पर्ने गरी दुई थरी पानी नचल्ने अछुत जाति बनाइयो ।

यसरी हिन्दु समाजको वर्ण व्यवस्थालाई जङ्ग वहादुरले अंग्रेजले जस्तै “फुटाऊ र राज गर” नीति अँगालेर कानुनी रूपमा नै जातीय व्यवस्थालाई संस्थागत गरे । जङ्ग वहादुरको ऐनले वि.स. १९१० देखि वि.स. २०१९ सम्म सय वर्षभन्दा बढी नेपाली समाजलाई घृणा, विभेद र तिरस्कारको सम्वन्धमा विभक्त ग-यो । इस्लाम मुलुकहरु जस्तो नेपाल धार्मिक कानुनले राज्य गरेको मुलुक कहिल्यै थिएन, होइन । उनले धर्मशास्त्रलाई आधार बनाएर जातकै आधारमा दण्ड दिने संहिता नबनाएको भए जाति व्यवस्थाले यति नराम्ररी जरा गाड्ने पक्कै थिएन ।

वि. स. २०१९ मा राजा महेन्द्र शाहले जङ्गवहादुरको जातीय मुलुकी ऐन (वि. स. १९१०) लाई विस्थापित गरी नयाँ मुलुकी ऐन जारी गरे । नयाँ मुलुकी ऐन (२०१९) मा महेन्द्रले जातीय व्यवस्थालाई गैरकानूनी घोषित गर्दै सबै जातिलाई समान जाति घोषणा गरे। तर, नेपाली समाजमा जङ्गवहादुरको अमानवीय ऐनले स्थापित गरेको घृणा, विभेद र तिरस्कारको सम्वन्धले समाजलाई नराम्ररी विभक्त गरी जातीय विद्वेष फैलाई सकेको थियो जुन कुरा अझै पनि अज्ञानवस् वा अन्य राजनीतिक एवम् सांस्कृतिक सामाजिकीकरणका कारणले समाजका अनेकौँ व्यक्तिहरूले जङ्गवहादुरको ऐनले स्थापित निकृष्ट संस्कृतिलाई पछ्याइरहेका छन् ।

नेपाल सरकारले दलित जातिलाई “नेपालको पुरानो दण्ड संहिता, मुलुकी ऐन (वि. स. १९१०) बमोजिम जातीय भेदभावको शिकार भएका र छुवाछुतको विभेद खेपेका जात र समुदायहरू” भनेर परिभाषित गरेको छ । पछिल्लो समयमा जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत अपराध उन्मूलन तथा सजाय ऐन र नेपालको संविधान (२०१५) ले दलित जातिको उत्थानका लागि जातीय भेदभावलाई दण्डनीय अपराध भनेको छ ।

यसबाहेक, संविधानले राष्ट्रिय दलित आयोगलाई संवैधानिक निकायको रूपमा मान्यता दिएको छ र दलितहरूका लागि अवसर सुनिश्चित गर्न राष्ट्रिय दलित आयोग ऐन, २०१७ लागू गरिएको छ। यो सुखद कुरो हो । त्यसैगरी नेपालको पछिल्लो संविधानले राजनीतिक क्षेत्रमा सहभागिता सुनिश्चित गर्न समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीमा दलित र अन्य बहिष्कृत समुदायका लागि निश्चित सिटहरू आरक्षित गरेको छ ।

सयौं बर्ष देखिका उत्पिडनको क्षतिपूर्तिको लागि आवाज उठाउन र दलितका मुद्दालाई सम्बोधन गर्नका लागि यो संविधानमा यो आरक्षण निश्चित समयलाई मात्र राखिनु पर्छ र त्यसपछि “दलित” पदावलीलाई संविधान, ऐन कानुन आदिबाट सधैंको लागि हटाउने तिर ध्यान दिन पनि दलित आन्दोलनकै अभियन्ताहरुले समेत सोच्न अति जरुरी छ ।

वास्तवकिता र व्यवहारमा हेर्ने हो भने अहिले रगत क्रमिक रुपमा मिसिई सकेको छ र “शुद्ध” जाति पाउन बिस्तारै गाह्रो हुँदै गएको छ । यो सामाजिक साँस्कृतिक परिवर्तन हो । हुन्छ । संविधानमा जातीय आरक्षण लामो समयसम्म राख्ने हो भने सभासद वा यस्तै राजनीतिक पदमा निर्वाचित हुनलाई जात हेरेर सजातीय विवाह गर्न र जातिवादका “नराम्रा” पक्षलाई बचाइ राख्न घुमाउरो पाराले प्रेरणा दिन्छ ! अनि ‘दल्नेवाला’ र ‘दलिनेवाला’ (दलित) मा विभक्त समाज सधैँ रहिरहन्छ । यो त ऐलेको युगमा झनै लाज मर्दो कुरो हुन्छ !

Share:

Read More

Rituals of Hinduism : 16 Rites From Conception to Burial

Rituals of Hinduism, Hinduism is the major religion of Nepal. It contains sixteen sacred rites. Due to the antiquity and vastness of Hinduism, it is called ‘Sanatan Dharma’.

Like Buddhism, Jainism, Christianity, Islam, etc., Hinduism is not a religion founded by a particular person. It is a vast blend of different religions and beliefs from ancient times. According to Maharshi Veda Vyasa, sixteen different sacred rites are performed from birth to death.

1. Fertilization

Regarding the conception ritual, Maharshi Charak has said that keeping the mind happy and strong is necessary for conception. For this reason, men and women should always be happy if they want to eat northern food.

At the time of conception, the minds of men and women should be full of excitement, happiness and health. In order to have the best offspring, first of all you have to perform a fertilization ritual.

Birth of Baby 

The offspring originates from the coincidence of parental secretions and semen. This coincidence is called conception. Physical (sexual) contact between a man and a woman is called fertilization. There are many types of natural defects that can occur after a miscarriage, and it is believed to protect the fetus.

It is mentioned in Hindu scriptures that a good and worthy child is born from a methodically conceived conception.

2. Punsavan Rites

Punsavan rites are performed three months after conception. After three months of gestation, the fetus’s brain begins to develop. At this time, the basis of the rite is prepared in the fetus by the Punsavan rite. The baby begins to learn in the womb. An example of this is Abhimanyu, who was taught Chakravyuh in the womb of his mother Draupadi.

3. Seemantonnayan rites

Semantonayan rites are performed in the fourth, sixth and eighth months of pregnancy. At this time the baby growing in the womb is getting ready to learn. In the same way, his mother behaves, behaves, and behaves in such a way that he acquires knowledge of good qualities, temperament, and deeds. In this process, it is important for the mother to study calmly and cheerfully.

4. Jatkarma

Practicing Jatkarma with the birth of a child removes any kind of defects from the baby. Under this, the baby is licked with honey and ghee. At the same time Vedic mantras are recited so that the child is healthy and long-lived.

5. Naming Ceremony

Naming ceremony is done after Jatkarma. The name is also the basis of a person’s identity. The practice of naming is also a method in Hindu scriptures. On the 11th day after the birth of the baby, naming ceremony is performed.

According to astrology, the name of a child is determined.

Many people name their baby after anything, which is wrong. It affects his mentality and his future. Just as wearing good clothes improves one’s personality, having a good and meaningful name affects one’s whole life.

Baby Feeding Ceremony 

6. Niskraman

The expulsion ritual is performed in the fourteenth month of the child’s birth. Exit means to get out. Our body is made up of earth, water, fire, air and sky, which is called Panchabhuta.

That is why the father prays to these gods for the welfare of the child. They also wish the baby longevity and health.

7. Annaprashan

The feeding ritual is performed when the baby’s teeth come out, i.e. at the age of 6-7 months. After this ritual, the child is fed. In the beginning the child is fed the best kind of grains, such as kheer, khichdi, rice etc.

8. Chudakarma

The act of cutting the hair of the head for the first time is called Chuda Karma Sanskar or shaving. When the baby is one year old, then the hair of the child is shaved at the age of three or five or seven years. It is believed that this ritual strengthens the child’s head and sharpens his intellect.

It also kills germs in the baby’s hair, which helps the baby to recover. It is believed that after coming out of the womb, the hair on the child’s head is given by the parents. There is a belief that after shaving, it is removed and purified.

9. The beginning of Education

There is a difference of opinion among our teachers about the order of the rites of initiation. Some teachers are of the opinion that there should be a Vidyarambha ritual after Annaprashan, while others consider this ritual appropriate after Chuda Karma.

The baby starts talking right after eating. For this reason, the rite of initiation after eating seems appropriate. The purpose of education is to acquaint the child with the elementary level of education.

Bratabanda 

In ancient times, when there was a gurukula tradition, the child was taught the alphabet at home before being sent to study the Vedas. His parents and teachers used to teach him oral verses, myths, etc. so that there would be no difficulty in the gurukula.

10. Ear piercing

Ear piercing ritual means piercing the ear. There are five reasons for this, one, to wear jewelry, two, piercing the ears according to astrology stops the bad influence of Rahu and Ketu.

Similarly, third, it causes acupuncture, which improves blood flow to the veins leading to the brain. Fourth, it increases hearing and even prevents some diseases. Fifth, it is believed that it also strengthens the sexual senses.

11. Sacrificial

Yajnopavit is also called Upanayan or Janeu Sanskar. Every Hindu should perform this rite. Sub means together and Nayan means to carry.

Upanayan is the work that the Guru takes with him. This tradition continues even today. There are three sutras in the Yajna. These three deities are symbols of Brahma, Vishnu and Mahesh. It is believed that the baby gets strength, energy and speed from this ritual. It is also believed that spirituality is awakened in the child.

12. Vedarambha

Under this one is given knowledge about Vedas.

13. Keshant

Keshant means to end or terminate the case. Even before studying, hair is shaved or shaved. Purification is necessary before learning, so that the brain works in the right direction. In ancient times, Keshant was performed even after receiving education from Gurukul.

14. Consolidation

Samavartana samskara means to come or return again. This ritual is performed to bring the person back to the society after receiving education from the ashram or gurukula. Its purpose is to prepare the celibate person psychologically for the struggles of life.

Bibaha

15. Marriage

It is important to get married at the right age. Marriage rites are considered to be the most important rites. Under this, both the bride and groom get married together with the resolve to follow the religion. Marriage not only contributes to the development of creation, but also to the spiritual and mental development of the individual.

From this rite, a person is also freed from patriarchal debt.

16. Funeral rites

Funeral rites means funeral rites. According to the scriptures, after the death or renunciation of a person, the dead body is dedicated to fire. Even today, the body is taken away by lighting a fire in front of the funeral procession. This is the fire that burns the leopard.

 

Share:

Read More